13 НАФАР ШАФЁРНИНГ МЕҲНАТ ТАҚДИРИ: ОЛИЙ СУДДА ҚОНУН, ҲУЖЖАТ ВА ҲАҚИҚАТ МЕЗОНИ ҚАНДАЙ ҚЎЛЛАНИЛАДИ?
«UzAuto Motors» АЖда узоқ йиллар меҳнат қилган ҳайдовчиларнинг ишдан бўшатилиши юзасидан низо: ходимларнинг имзолари ихтиёрий розиликни англатадими?
Суд ҳужжатларидаги ҳар бир муҳим ҳолат чуқур текшириладими?
ОАВ HAQIQAT.UZ — журналистик суриштирув, меҳнат ҳуқуқлари ва одил судлов масалалари бўйича таҳлилий материал Андижон вилояти, Асака туманидаги «UzAuto Motors» акциядорлик жамиятида узоқ йиллар давомида меҳнат қилиб келган 13 нафар ҳайдовчининг ишдан бўшатилиши билан боғлиқ низо Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича тафтиш инстанциясида кўриб чиқилаётгани ҳақида таҳририятга мурожаат келиб тушди.
Мурожаат муаллифларининг билдиришича, уларнинг меҳнат муносабатлари бекор қилиниши жараёнида айрим ҳужжатлар иш берувчи томонидан босим ўтказилган ёки мажбурлаш шароитида имзолатилган, деган эътирозлар мавжуд.
Фуқаролар ушбу ҳолатларга ҳуқуқий баҳо берилишини, тақдим этилган ҳужжатлар ва низонинг барча тафсилотлари холисона ўрганилишини сўрамоқда.
Албатта, бу даъволарнинг асосли ёки асоссиз экани суд томонидан иш материаллари, далиллар ва амалдаги қонунчилик асосида аниқланиши лозим.
Аммо мазкур мурожаат ортида биргина иш жойини йўқотиш масаласи эмас, балки инсоннинг кўп йиллик меҳнати, ҳуқуқий кафолатлари ва суд ҳимоясига бўлган ишончи билан боғлиқ жиддий саволлар турибди.
Меҳнат низосида энг муҳим савол:
имзо борми ёки ҳақиқий ихтиёрий ирода?
Меҳнат муносабатларида имзо қўйилган ҳужжат муҳим далиллардан бири ҳисобланади. Бироқ ҳужжатда имзонинг мавжудлиги ҳар қандай вазиятда ҳам ходимнинг эркин, онгли ва ихтиёрий розилигини автоматик равишда исботлайдими?
Айнан шу савол мазкур низонинг муҳим жиҳатларидан бири сифатида кўтарилмоқда.
Агар ходим ариза ёки бошқа ҳужжатни босим, таҳдид, мажбурлаш ёхуд ўз ҳуқуқий оқибатларини тўлиқ англамаган шароитда имзолаганини билдирса, бундай важлар тегишли далиллар билан биргаликда синчковлик билан текширилиши зарур.
Бунда ҳужжатнинг мазмуни, тузилган вақти, уни имзолаш ҳолатлари, тарафларнинг тушунтиришлари ва бошқа ишончли далиллар муҳим аҳамият касб этиши мумкин.
Шу билан бирга, ҳар қандай имзоланган ҳужжатни босим остида тузилган деб ҳисоблаш ҳам мумкин эмас.
Бу масала умумий тахминлар билан эмас, балки муайян иш бўйича тўпланган далилларга ҳуқуқий баҳо бериш орқали ҳал этилади.
Шундай экан, суд олдидаги асосий вазифа фақат ҳужжатдаги имзони қайд этиш билан чекланиб қолмасдан, тарафлар келтирган муҳим эътирозлар ва уларнинг ҳуқуқий аҳамиятини қонун доирасида баҳолашдан иборатдир.
Қонун нимани талаб қилади? Ўзбекистон Республикасининг амалдаги Меҳнат кодексида меҳнат шартномасини бекор қилишнинг асослари ва тартиби белгиланган.
Жумладан, Кодекснинг 161-моддаси иш берувчининг ташаббуси билан меҳнат шартномасини бекор қилиш асосларини, 170-моддаси эса меҳнат шартномасини бекор қилишни расмийлаштириш тартибини белгилайди.
Меҳнат шартномасини бекор қилиш қонуний асосга ва белгиланган тартибга мувофиқ бўлиши шарт. Расмий ҳуқуқий манба: https://lex.uz/docs/6257291 Мазкур қоидалар нуқтаи назаридан, ҳар қандай меҳнат низосини кўриб чиқишда қуйидаги саволлар муҳим аҳамиятга эга:
— Меҳнат шартномасини бекор қилиш учун қандай ҳуқуқий асос кўрсатилган?
— Иш берувчининг буйруғи қонун талабларига мувофиқ расмийлаштирилганми?
— Ходимларнинг аризалари ва бошқа ҳужжатлари қандай шароитда тузилган?
— Фуқароларнинг босим ёки мажбурлаш ҳақидаги эътирозлари судда текширилганми?
— Ҳар бир даъвогарнинг алоҳида ҳолатига, келтирган важларига ва тақдим этган далилларига тегишли ҳуқуқий баҳо берилганми?
— Қуйи инстанция судларининг хулосалари иш материалларидаги далилларга қай даражада мос келади? Ушбу саволларга жавоб бериш учун фақат умумий тушунтиришлар эмас, балки муайян ишга оид ҳужжатлар ва далиллар мажмуаси таҳлил қилиниши лозим.
13 нафар фуқаро — 13 та меҳнат тақдири Таҳририятга тақдим этилган ҳужжатлар саҳифаларида бир нечта даъвогарнинг шахсий маълумотлари, уларнинг мурожаатлари ва иш бўйича судга оид маълумотлар келтирилган.
Фуқароларнинг мурожаатида меҳнат муносабатларининг бекор қилиниши, ҳужжатларни имзолаш ҳолатлари ва иш берувчининг ҳаракатларига нисбатан эътирозлар билдирилган.
Бу ўринда яна бир муҳим жиҳатни таъкидлаш зарур:
ҳар бир фуқаронинг меҳнат фаолияти, ишдан бўшатилиш асоси ва имзолаган ҳужжатлари бир хил бўлмаслиги мумкин.
Шу боис барча даъвогарларга тааллуқли ҳолатларни бир хил қолипда баҳолаш эмас, балки ҳар бирининг ҳуқуқий вазиятини алоҳида текшириш муҳимдир.
Узоқ йиллар давомида корхонада ишлаган ходимнинг меҳнати, тажрибаси ва ишчанлик обрўси унинг ҳаётида алоҳида ўрин тутади.
Бироқ иш стажининг узоқлиги ўз-ўзидан ишдан бўшатишни қонунга хилоф деб топиш учун етарли асос бўлмайди.
Худди шунингдек, иш берувчининг ҳужжатлари мавжудлиги ҳам уларга нисбатан билдирилган барча эътирозлар автоматик равишда рад этилиши кераклигини англатмайди.
Ҳақиқий ҳуқуқий ечим — ҳар бир ҳолатни далиллар асосида баҳолашдадир.
Олий суд тафтиш инстанцияси олдидаги масъулият Тақдим этилган ҳужжатлар мазмунига кўра, мазкур меҳнат низоси юзасидан юқори суд инстанциясига мурожаат қилинган ва тафтиш тартибида қайта кўриб чиқиш масаласи қўйилган.
Тафтиш инстанциясида ишни кўриб чиқишнинг процессуал доираси амалдаги қонунчилик билан белгиланади.
Шунинг учун муайян иш бўйича қайси важлар, далиллар ва суд ҳужжатлари текширилиши мумкинлигини аниқлашда ишнинг процессуал мақоми ҳамда тегишли процессуал қоидаларга таяниш зарур.
Жамоатчилик учун муҳим бўлган масала — судга тақдим этилган эътирозлар қонунда белгиланган тартибда кўриб чиқилиши, иш учун аҳамиятли ҳолатларга тегишли ҳуқуқий баҳо берилиши ва қабул қилинадиган қарорнинг қонуний асослари тушунарли бўлишидир.
Суд мустақиллиги деганда судьянинг ишни қонун ва далиллар асосида, ташқи таъсирлардан холи равишда ҳал қилиши тушунилади.
Оммавий ахборот воситалари эса суднинг ўрнини босмайди, далилларни суд ўрнига ҳал қилмайди ва иш натижасини олдиндан белгиламайди.
Журналистнинг вазифаси — жамоатчилик учун аҳамиятли саволларни кўтариш, ҳужжатларни таҳлил қилиш, тарафларнинг муносабатини ўрганиш ва суд жараёни ҳақида холис ахборот беришдир.
Очиқ суд — жамоатчилик ишончининг муҳим шарти Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2020 йил 21 февралдаги 4-сон қарорида суд муҳокамаси ошкоралиги ва судлар фаолияти ҳақида ахборот олиш ҳуқуқига оид масалалар тушунтирилган.
Унда оммавий ахборот воситалари вакилларининг очиқ суд мажлисларида иштирок этиши, шунингдек, ОАВ томонидан муайян иш бўйича суд натижасини олдиндан белгилашга ёки судга босим ўтказишга йўл қўйилмаслигига алоҳида эътибор қаратилган.
Ҳуқуқий манба: https://lex.uz/ru/acts/4752673 Шу маънода, ОАВ HAQIQAT.UZ таҳририяти мазкур иш юзасидан қонунчиликда белгиланган тартибда очиқ суд муҳокамасини кузатиш, суддаги ҳолатлар ҳақида ишончли ахборот олиш ва жамоатчиликка холис маълумот тақдим этишдан манфаатдор.
Бунда шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш, суд мажлиси тартибига риоя этиш ва суд томонидан белгиланган қонуний чекловларни ҳисобга олиш ҳам муҳимдир.
Таҳририятнинг мақсади муайян корхона ёки мансабдор шахсни айблаш эмас.
Мақсад — фуқаролар билдирган эътирозларни ҳужжатлар, далиллар ва расмий муносабатлар асосида ўрганиш, меҳнат ҳуқуқларига оид саволларга ҳуқуқий жиҳатдан асосланган жавоб излашдир.
«UzAuto Motors» АЖ раҳбариятининг расмий муносабати ҳам муҳимМазкур ҳолат юзасидан холис журналистик ўрганиш ўтказиш учун иш берувчи томонининг муносабати ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шу сабабли «UzAuto Motors» АЖ раҳбариятидан қуйидаги масалалар юзасидан расмий тушунтириш бериш сўралади:
1. Мурожаат қилган 13 нафар фуқаронинг ҳар бири билан меҳнат шартномаси қайси ҳуқуқий асосларга кўра бекор қилинган?
2. Меҳнат шартномаларини бекор қилиш тўғрисидаги буйруқлар ва уларга асос бўлган ҳужжатлар белгиланган тартибда расмийлаштирилганми?
3. Ходимлар томонидан ҳужжатлар босим ёки мажбурлаш шароитида имзолатилгани ҳақидаги эътирозларга корхона раҳбариятининг муносабати қандай?
4. Ушбу низоларни кўриб чиқиш жараёнида ходимларнинг важлари ва тақдим этган далиллари юзасидан қандай тушунтиришлар берилган?
5. Меҳнат қонунчилиги талабларига риоя этилганини тасдиқловчи қандай ҳужжатлар мавжуд? Ушбу саволлар корхонага нисбатан айблов эмас, балки низонинг барча жиҳатларини холисона ёритишга қаратилган журналистик сўров мазмунидир.
Корхона раҳбариятининг расмий жавоби олинган тақдирда, у қонунчилик ва журналистик холислик талабларига мувофиқ ўрганилиб, материалда акс эттирилади.
Қонун устуворлиги ҳар бир фуқаро учун бирдек бўлиши керак Мазкур ишнинг якуний натижаси ҳақида олдиндан хулоса чиқаришга асос йўқ.
Фуқароларнинг эътирозлари, иш берувчининг эҳтимолий қарши важлари ва суд ҳужжатларидаги ҳолатларга фақат қонуний тартибда, далиллар асосида баҳо берилиши лозим.
Бироқ ҳар қандай ҳуқуқий низода инсоннинг меҳнат ҳуқуқлари, шаъни ва қонуний манфаатлари эътибордан четда қолмаслиги керак.
Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича тафтиш инстанцияси ушбу ишни кўриб чиқишда даъвогарлар келтирган важлар, тақдим этилган ҳужжатлар ва иш учун аҳамиятли ҳолатларга амалдаги қонунчилик доирасида тўлиқ ҳамда холисона баҳо беради, деган умиддамиз.
Биз суддан муайян натижани талаб қилмаймиз. Биз қонунга асосланган, далиллар билан асослантирилган ва процессуал талабларга мувофиқ қарор қабул қилинишини муҳим деб биламиз. Чунки одил судловнинг қадри фақат қабул қилинган қарор билан эмас, балки ишнинг қонун талабларига мувофиқ, холис ва адолатли кўриб чиқилиши билан ҳам белгиланади.
OАВ HAQIQAT.UZ таҳририяти эса мазкур иш бўйича суд жараёнининг очиқлиги, меҳнат ҳуқуқларига оид муаммолар ва расмий муносабатларни қонун доирасида ёритишни давом эттиради.
